Idioma rumán
| Rumán Română |
||
|---|---|---|
| Atras denominacions: | Rumanés | |
| Parlato en: | Rumanía, Republica de Moldavia, Serbia, Canadá, Estatos Unitos, Rusia y atros | |
| Rechión: | Europa Centro-oriental | |
| Parladors:
• Nativos: |
28 millons
• 24 millons |
|
| Posición: | 36 (Ethnologue 1996) | |
| Filiación chenetica: | Luengas indoeuropeyas Italicas romances Romances orientals Rumán |
|
| Escritura: | Alfabeto rumán (latino) | |
|
|
||
| Oficial en: | Rumanía Republica de Moldavia Voibodina (Serbia) Unión Europea Unión Latina |
|
| Luenga propia de: | {{{propia}}} | |
| Reconoixito en: | {{{reconoixito}}} | |
| Regulato por: | Academia Rumana Academia de Sciencias de Moldavia |
|
|
|
||
| ISO 639-1 | ro | |
| ISO 639-2 | ron (T) / rum (B) | |
| ISO 639-3 | ron | |
| SIL | ||
A luenga rumana u rumanesa (limba română), denominata por bells lingüistas dacorrumana, ye una luenga indoeuropea d'o grupo italico que fa parte de sozgrupo romance. Entre as luengas romances, o rumán ye cinqueno por lumero de parladors, seguindo a o espanyol, o portugués, o francés e l'italiano.
En a Edat Meya o rumán no s'escribiba ye posible tener conoixencia d'a existencia d'esta luenga por elementos rumans en meyo de testos escritos en antigo eslavo eclesiastico, (o mesmo que se desbeniba con l'aragonés con respecto a lo latín enantes d'o sieglo XIII). Tanto a ilesia ortodocsa feba serbir o eslavo eclesiastico como a ilesia catolica, que feba serbir o latín, aturoron o desembolique d'o rumán como luenga escrita. Dende o sieglo XV e XVI encomenzó a superar-se esta situación, en parte por a reforma protestant que plegó ta tierras d'os saxons transilvans. A reforma protestant yera partidaria de fer serbir as luengas nacionals en a liturchia. Por atra parte dende o concilio de Trento a ilesia catolica tamién feba serbir as luengas nacionals.
Contenius |
[editar] Lexico
O lexico rumán ye d'orichen latín en as parabras de mayor uso, pero s'esferencia d'atras luengas latinas en tener un mayor porcentache de lexico eslavo, griego, turco y hongaro, a més d'o sostrato daco.
[editar] Lexico daco
O sostrato d'o idioma rumán ye o daco, luenga d'os pueblos prerromans conoixitos como chetos por os griegos, a lo sur d'os Carpatos y dacos por os romans, a lo norte. Belunas d'estas parabras tienen equivalents en albanés y esto ye un argumento a favor d'a teoría de l'orichen daco d'a luenga albanesa.
A parabra mal que significa "ribera" u "marguin d'o río" u "ripa" en rumán e "mont" en albanés poderba tener relación con a denominación Dacia Maluensis d'una parte de Dacia, que en tiempos d'o emperador d'orichen hispanorromán Marco Aurelio esdevién a Dacia Ripensis.
A parabra rumana argea tien relación con l'alganés ragal, ("capana").
[editar] Particularidatz d'o lexico latín
Entre os elemenos latins d'o lexico rumán s'obserba l'ausencia de muitas parabras comuns a totas as luengas romances occidentals (no se troban os resultatos d'a evolución de contentus, semper, amare, amicus, carus y centum, que se troban sustituitas por parabras d'o sostrato daco u d'o superestrato eslavo).
Bi ha parabras latinas només conserba que o rumán:
- LIBERTARE > a ierta, ("perdonar")
- INTELEGERE > a înţelege, ("entender")
Bi ha parabras que han preso atro significato:
- ANIMA > inimă, ("corazón", y suflet ye "alma")
- EXCALIDARE > a scălda ("banyar")
- ALVINA ("Arna", parabra relacionata con relacionado "alviolo", "Arbiol") > albină (abella).
Bi ha elementos latins que ilustran l'antiga vida urbana d'a Dacia romana perdita quan as invasions godas y hunnas:
- PAVIMENTUM > pam창nt, ("suelo", "tierra", ilustra que quan as invasions barbaras os habitants romanizatos d'as ciudatz fuyoron t'o meyo rural, on diciban a lo suelo de tierra como si estase o suelo pavimento d'as ciudatz d'orichen).
- VETERANUM > batr창n, ("viello").
O rumán comparte con l'aragonés y catalán o resultato d'o verbo PLICARE dende o suyo significato melitar:
- PLICARE (PLICARE TENTORIA, "plegar a tienda") > a plega, ("ir-se-ne", pareixito a l'aragonés plegar pa dicir "rematar a fayena y ir-se-ne".
Atra curiosidat d'o lexico d'orichen latín en rumán ye que bella parabra ha plegato por diferents camins, u por l'hongaro u por o griego moderno, como a parabra CALAMARIUS ("tintero"), que en o Banato se diz călămariş porque provién de l'hongaro kalam찼ris y en rumán de Muntenia y standard se diz călimara porque provién d'o griego moderno.
[editar] Lexico eslavo
O eslavo eclesiastico yera a luenga liturchica d'os vlacos en Moldavia, Vlaquia y Transilvania, que yeran ortodoxos. A l'igual que se desvién con l'aragonés y la luenga liturchica latina u o latín meyeval arromanzato, as primeras muestras escritas d'idioma rumán son conchuntos de parabras rumanas en meyo de testos en eslavo eclesiastico. A importancia relativa d'o lexico eslavo ye obcheto de discrepancia, y dificil d'evaluar, sobre tot quan en o periodo d'entreguerras muitas parabras eslavas han estato sustituitas por equivalents franceses, italians u latins, (relatinización). Parabras eslavas que s'emplegan muito en rumán son: da ("sí", afirmación), bici ("zurriago"), bârlog, castravete ("pepino"), cofă ("cubo"), dragoste ("amor"), glas ("voz", "trino"), horn ("chaminera"), iubire ("amor"), pustiu ("desierto", como adchectivo), pustie ("desierto", como sustantivo), 큅intă ("clau", y en atro sentito "o blanco", a azvârli.
[editar] Lexico hongaro
O lexico hongaro entró dende o sieglo X, quan os hongaros encomienzan a ocupación d'o Banato y Transilvania, (Erdely en hongaro) dica o sieglo XX, quan pierden o control d'estas rechions de Rumanía. Parabras d'orichen hongaro son:
- oraş < város ("ciudat")
- a cheltui < k철lteni ("gastar")
- a făgădui < fogadni = ("prometer")
- a m창ntui < menteni = ("salvar").
- salaş < szóllós = "casa", "borda", "capana".
A terminación -oara ye l'adaptación en rumán a la terminación hongara -var, que deriba tamién de varos.
- Timişoara < Temesvar, (ciudat de Timiş)
- Sighişoara < Seguesvar
[editar] Lexico turqués
A mayor parte d'o lexico d'orichen turqués entró en o periodo otomán, pero tamién puet haber-ie parabras turquesas venitas con os pueblos nomadas d'as estepas pacinacos y cumans, que convivioron con os vlacos en as planas de Muntenia y Moldavia. En o rumán de Transilvania estas parabras son menos lumerosas.
Parabras turquesas son: Cioban ("pastor"), Odaie ("cambra", habitación), Musafir ("huesped"), Bacşiş ("propina", "soborno"), Bucluc, cafea ("café"), Calabal창c, chibrit, duşman ("enemigo"), geam ("veire"), halva, tutun, mahala ("suburbio", "vico marguinal" en reyalidat una parabra arabe como l'aragonés meyebal "almofalla" pero venita a traviés d'o turco). Os sufixos -lic e -giu tamién son turquismos (geamgiu, iaurtgiu, giuvaergiu, macaragiu, sacagiu, bragagiu, cafegiu, camionagiu, Cismigiu).
Muitas parabras turquesas s'han deixato de dicir, sustituitas artificialment por parabras francesas, italianas u latinas dende que a Rumanía independient miró d'amanar-se culturalment a Europa occidental.
[editar] Lexico griego
A diferencia d'atras luengas neolatinas en rumán bi ha helenismos recients, que plegoron quan o dominio otomán, especialment entre os anyos 1711 e 1821 quan o gobierno d'os funcionarios griegos fanariotas. Muitos griegos emigroron ta Vlaquia-Moldavia e trayoron parabras nuebas, a mayor parte ya desapareixitas. As que encara s'emplegan prou son: anapoda ("al revés"), conopida ("coliflor"), fila ("fuella de paper"), filotimie ("amor propio"), molima ("contachio", "epidemia"), nostim ("chentil", "agradable"), a plictisi ("aburrir").
[editar] Lexico alemán
S'ha quiesto interpretar parabras como gard ("valla") y Baltă ("paúl") como d'orichen chermanico oriental (a branca chermanica a la que perteneixeba a luenga d'os chipidos y a luenga gotica, d'os godos), pero no ye pas seguro y no ye de descartar que sigan d'orichen daco u eslavo.
Bi ha chermanismos antigos que plegoron a traviés d'o latín bulgar Tapă ("cepo"), Tufă ("barcera").
En o Banato y Transilvania bi ha muitas parabras alemanas, belunas traitas por os saxons transilvans en o sieglo XIII, belatras pos os suabos d'o Danubio en o sieglo XVIII y por l'administración austriaca en o Banato, Transilvania y Bucovina.
Dende as ciudatz saxonas de Sibiu y Braşov muitas d'estas parabras pasoron t'o rumán d'Oltenia y Muntenia por as relacions comercials como por eixemplo:
- Ferdelă: unidat de mesura de capacidat de 20 litros.
- Corfă: "canasta", d'o saxón transilván fyrdel, alemán actual Viertel.
- Ştreang: "cuerda", de l'alemán Strang.
- P창rgar: consellero, ciudadán, a traviés de l'hongaro antiguo Purgar, de l'antigo saxón *Purger, equivalent a l'alemán actual Burger.
- Ladă: "caixa", de l'alemán Lade, a traviés de l'hongaro L찼da.
A presencia d'asquenazís, que charraban yidix, tamién trayó muitos chermanismos:
- Belfer: mayestre, ayo.
[editar] A relatinización lexica d'o rumán
A mayor parte d'as parabras latinas d'orichen culto no amaneixen en rumán dica fins d'o sieglo XVIII, a traviés d'escritors transilvans grecocatolicos, que heban estudeyato en Roma u Viena e se proposaban de purificar a luenga d'elementos forans. Destacoron n'esta fayena George Şincai y Petru Maior.
En o sieglo XIX en Vlaquia y Moldavia atros escritors siguioron esta mesma linia, plegando a desacheracions como as d'o erudito A.T Laurian: En os tiempos que l'alfabeto cirilico fue sustituito por l'alfabeto latín a més d'introducir parabras latinas pa sustituir parabras rumanas d'orichen latín, se precuraba achustar as parabras rumanas en a nueva ortografía a una suposata etimolochía latina:
Entre as parabras romances acestora se escribiba questora, credinţa se escribiba credentia y adecă s'escribiba adeque
Entre as parabras eslavas război s'escribiba răsbel, como si derivase de RES BELLICA
A relatinización continó a fins d'o sieglo XIX y prencipios d'o sieglo XX, prenendo como base o francés y en menor mesura o italián, y por eixemplo jupân fue parcialment sustituito por şef.
[editar] Morfolochía
Bi ha prefixos y sufixos d'orichen eslavo:
- ne-: nebun, ("barrenato"), necredincios, nerabdare
- răz-: visible en război, ("guerra"), răsuci, răzgândi,răsculat, răscopt, răztalmacit.
- -ac: sarac
- -că:
- -aci:
- -eală:
- -nic: intuneric, ("escuro").
- -an: băietan, sărăcan, bogătan, prostovan
- -işte:
- -iţă: fetiţă
[editar] Bibliografía
- Carlo Tagliavini LOS ORÍGENES DE LAS LENGUAS NEOLATINAS. Introducción a la filología romance. Fondo de Cultura Economica.
| Luengas romances | ||
|---|---|---|
| Aragonés | Arrumán | Asturleyonés | Castellán | Catalán | Corso incluyindo o gallurés | Chodigoespanyol | Dalmata | Francés incluyindo o diasistema d'as luengas d'oïl con o Borgonyón, Campanyés, Franco-Contés, Galó, Lorenés, Normando (Guernesiés y Jèrriais), Petavín-Santonchés, Picardo y Valón | Francoprovenzal | Friulán | Gallego | Istriot | Istrorrumán | Italián | Ladín | Ligur | Lombardo | Meglenorrumán | Napolitán | Occitán incluyindo o gascón y l'aranés | Piemontés | Portugués | Rumanch | Rumán | Sardo incluyindo o sasarés | Secilián | Venecián | ||
| Luengas oficials d'a Unión Europeya | ||
|---|---|---|
| Alemán | Anglés | Bulgaro | Castellán | Checo | Danés | Eslovaco | Esloveno Estonio | Finés | Francés | Griego | Hongaro | Irlandés | Italiano | Letón | Lituano Maltés | Neerlandés | Polaco | Portugués | Rumano | Sueco |
||
| Fuent: Pachina oficial d'a UE | ||