Aragoneses
| Aragoneses Aragonesos |
|||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 |
|||||||||
| Alifonso I · Goya · Serveto · Amaral Ramón y Cajal · Bunbury · Buñuel · Palafox |
|||||||||
| Población total | |||||||||
| 2.227.000[1] | |||||||||
| Rechions con comunidatz importants | |||||||||
|
|||||||||
| Idiomas | |||||||||
| Aragonés, catalán y castellán. | |||||||||
| Relichión | |||||||||
| Catolica romana | |||||||||
| Pueblos relacionatos | |||||||||
| Catalans, valencians, occitans, castellans y atros pueblos latins |
.svg){kind=small}
Os aragoneses son un grupo etnico u nación que vive en a rechión historica d'Aragón, situata entre o centro y o noreste d'a Peninsula Iberica. A suya luenga vernacula ye l'aragonés, que se charraba en tot o Reino d'Aragón en a Edat Meya, y que hue ye una luenga en periglo de disapareixer, charrata nomás por bells mils de fablants nativos en bellas localidatz de l'Alto Aragón.
A mayor parti d'os aragoneses (90% u más) tienen hue como luenga nativa o castellán en a suya variedat aragonesa. En a zona oriental, conoixita como La Francha, bells 47.686 aragoneses (un 3% d'a población total) charra variedatz d'a luenga catalana[2].
Contenius |
[editar] DemografÃa
Aragón ye un paÃs muit rural con una densidat de población muit baixa, 25,4h/km2.[3] Zaragoza, a capital, agrupa un 70,5% d'a población.[3] Existen grupos importants d'aragoneses y os suyos descendients establitos en o PaÃs Valencián y Catalunya,[3] con quasi a metat d'a población resident difuera d'Aragón y aintro d'o Estato Espanyol. Asinas Barcelona ye dimpués de Zaragoza a segunda ciudat d'o mundo con mayor población aragonesa, más de 200.000 aragoneses viven en a ciudat condal y a suya aria metropolitana[4] (alto u baixo un 6% d'a población d'ista ciudat[5]).
[editar] Modo de vida tradicional
En os semontanos perinenco y iberico, en os Preperineus y en o Sistema Iberico bi ha una agricultura mediterrania con policautivo de secano (coltura promiscua), con oliveras, vinya, almendreras y cerials. En bells puntos amanixioron monocautivos en forma d'amplos vinyers u oliverals.
En as riberas d'os rÃos d'a Depresión de l'Ebro y parte d'o sistema Iberico bi ha una agricultura mediterrania con reganos, que encomenzoron a estar de gran mida dende tiempos d'os romans, y no dende tiempos d'os musulmans como a sobén se diz. A Val de l'Ebro y a Huerta Valenciana son os puestos d'a peninsula iberica con tradición de reganos estensos més antiga. Cautivos tradicionals de regano son a perera, a manzanera, l'abricoquera, a presquera, etc...En a ribera d'o Guadalaviar, clima més frido, ye més común o cautivo d'a perera.
En as vals d'o Perineu Axial a base d'a economÃa yera o pastoreyo transuant, y o bestiar pasaba o hibierno en as tierras planas d'a Depresión de l'Ebro. As rotas transuants se dicen "cabanyeras".
En a metat d'o sieglo XIX y sobretot a fins d'o sieglo XX os modos tradicionals de vida quasi han desapareixito, sustituitos por l'agricultura y ganaderÃa intensivas y comercials. Por atra parte a industrialización y modernización han feito que a mayor parte d'a población no se dedique a o sector primario.
[editar] Historia
[editar] Cultura
[editar] Relichión
O 95% d'os aragoneses se declaran catolicos[1]. A patrona d'os aragoneses ye a Virchen d'o Pilar.
[editar] Gastronomia
A cocina d'Aragón ye una cocina d'interior, continental. Se troba en o cruce entre as cocinas d'a mediterrania catalana, l'atlantica vasca y de l'altiplán castellán. Ye asinas que se puet trobar platos como o salmorejo andaluz, o chilindrón vasco y – en a Francha – a coca catalana.
Os productos y comidas prencipals son os embutitos, o pernil, a cecina y atros derivatos d'o tocÃn, ciervo, uella y a cazata en cheneral. A zona central ye una gran productora de vin tinto, fruita y hortalicias, y en a Plana de Uesca, os lamins. En l'este bi ha a longaniza y l'aceite d'oliva, chunto con as cocas. En tot o Perineu abundan os fongos y a cazata. Atros productos locals son a miel, mermelada, avellanas y o queso de tronchón y de Radiquero.[6]
Platos habituals son o pollo a la chilindrón, o potache, l'ajoarriero, as migas, o rancho, a fritada, a truita de rÃo frida, carne a la pastora, y o salmorejo.[7]
[editar] Referencias
- ↑ 1,0 1,1 joshuaproject.net Poblazión total en Espanya. En total arredol de 2.500.000
- ↑ ub.edu/Què sabem del català de la Franja?
- ↑ 3,0 3,1 3,2 (ca) GEC demografia d'aragó
- ↑ Centro Aragonés de Barcelona
- ↑ Seguntes datos de l'INE a población de l'aria metropolitana de Barcelona en 2008 yera de 3.186.461 habitants
- ↑ "Aragón", pp35-36, guia editata por o Gubierno d'Aragón.
- ↑ "Turismo de Aragón", editato por o Gubierno d'Aragón
